Traktat ekstradycyjny USA–Wielka Brytania: procedura, ryzyka i obrona

Co to jest ekstradycja? To wydanie osoby innemu państwu w celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary. Istnieje tendencja, by traktować ten traktat jako dokument polityczny. Sądy tak go nie traktują. Umowa ekstradycyjna między Wielką Brytanią a USA to instrument techniczny: określa, które przestępstwa się kwalifikują, jaką dokumentację musi przedstawić państwo wzywające i w jakich sytuacjach brytyjski system prawny może zgodnie z prawem odmówić. To właśnie te podstawy odmowy – a nie debata polityczna – decydują o tym, czy sprawa zostanie wygrana, czy nie.

31 marca 2003 r.: podpisanie w Waszyngtonie. 26 kwietnia 2007 r.: wejście w życie, po opóźnieniu ratyfikacji po stronie amerykańskiej, które samo w sobie stało się punktem zapalnym politycznie. Traktat zastąpił umowę z 1972 r. Kluczowa różnica dotyczy dowodów: od 1 stycznia 2004 r., na podstawie Extradition Act 2003, USA nie muszą przedstawiać w Wielkiej Brytanii dowodów prima facie, natomiast wnioski brytyjskie kierowane do USA muszą spełniać amerykański standard „probable cause” (uzasadnionego podejrzenia). Ta różnica jest sporna. Ekstradycja z USA do Wielkiej Brytanii odbywa się na podstawie tego samego traktatu – i właśnie wtedy brytyjski wniosek musi spełnić ten wyższy standard. Zgodnie z art. 3 traktatu ekstradycji nie można odmówić z powodu obywatelstwa osoby poszukiwanej, dlatego traktat obejmuje także ekstradycję obywatela polskiego mieszkającego w Wielkiej Brytanii. Według przeglądu Scotta Bakera z 2011 r. w okresie od stycznia 2004 r. do lipca 2011 r. USA skierowały do Wielkiej Brytanii 130 wniosków ekstradycyjnych, a Wielka Brytania do USA – 54. Traktat obejmuje przestępstwa spełniające zasadę podwójnej karalności, zagrożone w obu państwach karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej rok. Przestępstwa polityczne są wyłączone. Podobnie przestępstwa wojskowe, które nie mają odpowiednika w zwykłym prawie karnym.

Mechanizmem krajowym jest część 2 Extradition Act 2003 (ustawy o ekstradycji z 2003 r.). USA znajdują się na liście kategorii 2 – w tej samej grupie co większość państw spoza UE. Wnioski amerykańskie nie są więc rozpatrywane w trybie znanym z europejskiego nakazu aresztowania (część 1 ustawy, stosowana dziś wobec państw UE na podstawie umowy o handlu i współpracy), lecz w trybie części 2. Każdy wniosek ekstradycyjny USA do Wielkiej Brytanii trafia najpierw do Home Office (Ministerstwa Spraw Wewnętrznych). Poświadczenie wniosku przez ministra (Secretary of State) nie jest formalnością; formalnie może zostać odmówione, jeśli wniosek jest wadliwy na pierwszy rzut oka. W praktyce poświadczenie kwestionuje się rzadko – prawdziwa walka toczy się w sądzie. Na podstawie Extradition Act 2003 i traktatu z USA poświadczony wniosek trafia następnie do Westminster Magistrates’ Court, gdzie rozprawę prowadzi wyznaczony sędzia okręgowy. Minister spraw wewnętrznych (Home Secretary) nie znika z procesu po poświadczeniu. Decyzja o wydaniu pozostaje na etapie wykonawczym, całkowicie odrębnym od postępowania sądowego.

Przegląd Scotta Bakera (Scott Baker Review) z 2011 r. dokładnie przeanalizował tę asymetrię i uznał, że traktat nie jest niezrównoważony, a różnica między standardami dowodowymi ma w praktyce niewielkie znaczenie. Krytycy się z tym nie zgodzili – w tym Komisja Spraw Wewnętrznych Izby Gmin (Home Affairs Committee), która w raporcie z 2012 r. uznała, że statystyki wskazują na nierównowagę; w debacie przywoływano m.in. sprawę Babara Ahmada. Dla osób broniących się przed ekstradycją z Wielkiej Brytanii do USA cała ta parlamentarna historia nie stanowi bezpośredniego argumentu prawnego. Pozwala jednak osadzić w kontekście wnioski dotyczące proporcjonalności oraz argumenty oparte na przeszkodzie forum (forum bar), w których istotne jest, czy Wielka Brytania była realnym miejscem prowadzenia ścigania.

Kolejność czynności procesowych jest ustalona ustawowo. Nie jest natomiast ustalone, jak dobrze zostanie poprowadzony każdy etap. Sprawy, które trafiają do High Court (Wysokiego Trybunału) w złym stanie, niemal zawsze mają źródło problemu w czymś, co zostało przeoczone lub przyznane w sądzie magistrackim.

Wniosek ekstradycyjny USA przekazywany jest drogą dyplomatyczną – z Ambasady USA do Home Office. Jeśli minister go poświadczy, dokumenty trafiają do Westminster Magistrates’ Court i wydawany jest nakaz aresztowania. Następuje zatrzymanie, a osoba zatrzymana jak najszybciej staje przed wyznaczonym sędzią. Przy pierwszym stawiennictwie sędzia wyznacza termin rozprawy ekstradycyjnej – zgodnie z s.75 Extradition Act 2003 powinna się ona rozpocząć w ciągu dwóch miesięcy, ale sąd może wyznaczyć późniejszy termin, jeśli wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości; w sprawach złożonych zdarza się to często. Ten okres ma znaczenie. Osoby zatrzymane na podstawie czerwonej noty INTERPOLU w oczekiwaniu na formalny wniosek USA znajdują się w innej sytuacji prawnej: czerwona nota INTERPOLU to międzynarodowy alert, a nie poświadczony wniosek ekstradycyjny. O wydaniu faktycznie rozstrzyga procedura traktatowa.

Wyznaczony sędzia rozstrzyga trzy kwestie: czy zarzucane zachowanie podlega ekstradycji, czy zachodzą ustawowe przeszkody oraz czy ekstradycja naruszyłaby prawa wynikające z Konwencji. Kwestie te rozpatrywane są kolejno – jeśli nie jest spełniona zasada podwójnej karalności i sąd odmówi ekstradycji, nie przechodzi do kwestii praw człowieka. Przed sądem przedstawia się zarówno dokumenty wniosku, jak i wszystko, co przedłoży obrona. Rola ministra pojawia się po przekazaniu mu sprawy przez sąd: Home Secretary musi odmówić wydania m.in. wtedy, gdy grozi kara śmierci i nie udzielono odpowiedniego zapewnienia, że nie zostanie orzeczona ani wykonana (s.94 Extradition Act 2003, art. 7 traktatu), lub gdy brak gwarancji zasady specjalności (s.95); odrębnie przewidziano możliwość odmowy ze względu na bezpieczeństwo narodowe. Kara śmierci jest w USA przewidziana zarówno w prawie federalnym, jak i w części stanów, dlatego w takich sprawach zapewnienia trzeba dokładnie sprawdzić.

Od kwietnia 2015 r. apelacja do High Court – zarówno od decyzji sędziego (s.103), jak i od decyzji ministra (s.108) – wymaga zgody sądu (leave to appeal). Do Supreme Court (Sądu Najwyższego) sprawa trafia tylko wtedy, gdy High Court poświadczy kwestię prawną o ogólnym znaczeniu publicznym, a sąd udzieli zgody na apelację – to wysoki próg. W praktyce postępowanie od zatrzymania do prawomocnego rozstrzygnięcia trwa często ponad rok, a w sprawach mocno spornych – kilka lat. Lauri Love został zatrzymany w Wielkiej Brytanii w październiku 2013 r.; High Court odmówił jego ekstradycji 5 lutego 2018 r. (Love v Government of the United States of America [2018] EWHC 172 (Admin)), czyli ponad cztery lata później. Orzeczenie to jest uznawane za wiodące w sprawie przeszkody forum.

Postępowanie ekstradycyjne nie jest procesem w sprawie samych zarzutów. To rozróżnienie ma większe znaczenie, niż większość klientów początkowo rozumie. Sąd nie rozstrzyga o winie. Rozstrzyga, czy wysłanie danej osoby do USA, by tam odpowiadała na zarzuty, jest prawnie dopuszczalne. Z tego wynikają dostępne argumenty – a najsilniejsze z nich mają zwykle charakter proceduralny, dowodowy lub dotyczą praw człowieka, a nie faktów.

Test dowodowy w ekstradycji USA–Wielka Brytania stosowany w tych postępowaniach nie jest wymagający. USA nie muszą przedstawiać dowodów prima facie. Wymagane jest jasne opisanie zarzucanego zachowania, wystarczające, by sąd mógł ocenić podwójną karalność. Lakoniczne opisy powodują problemy. Sprzeczne opisy powodują problemy jeszcze większe. W sprawach, w których obok formalnego wniosku jako mechanizm egzekwowania wykorzystano dyfuzje INTERPOLU, streszczenia faktów w nocie i w dokumentach wniosku czasem do siebie nie pasują. Tę rozbieżność warto zbadać.

Sekcja 83A Extradition Act 2003 – przeszkoda forum (forum bar), wprowadzona przez Crime and Courts Act 2013 i obowiązująca od października 2013 r. – nakazuje odmowę ekstradycji, jeśli istotna część działań danej osoby (substantial measure of relevant activity) miała miejsce w Wielkiej Brytanii, a ekstradycja – w świetle czynników wymienionych w ustawie, takich jak miejsce powstania szkody, interesy pokrzywdzonych, dostępność dowodów czy więzi danej osoby z Wielką Brytanią – nie leżałaby w interesie wymiaru sprawiedliwości. Wiodącym orzeczeniem jest sprawa Love z 2018 r. High Court odmówił ekstradycji z dwóch powodów: zadziałała przeszkoda forum – czyny, choć wymierzone w systemy w USA, zostały popełnione z terytorium Wielkiej Brytanii – a ze względu na stan zdrowia Love’a (m.in. zespół Aspergera i depresja) i realne ryzyko samobójstwa ekstradycja byłaby opresyjna (s.91). Odrębną przeszkodą jest upływ czasu (s.82): ekstradycji odmawia się, jeśli z powodu czasu, jaki minął od zarzucanego czynu, byłaby niesprawiedliwa lub opresyjna. Gdy zwłoka wynika z działań strony wzywającej i konkretnie szkodzi obronie, dostępne są także argumenty o nadużyciu procesu (abuse of process).

Zarzuty z zakresu praw człowieka w ekstradycji USA–Wielka Brytania podnosi się na podstawie s.87 Extradition Act 2003. Próg z wyroku Soering v UK (1989) – że traktowanie musi osiągnąć minimalny poziom dolegliwości – pozostaje punktem wyjścia dla argumentów z art. 3 dotyczących warunków więziennych. Znaczenie mają konkretne placówki i konkretna osoba. W sprawie Babar Ahmad i inni przeciwko Wielkiej Brytanii (2012) Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że ewentualne osadzenie w ADX Florence (federalnym więzieniu o zaostrzonym rygorze w Kolorado) nie narusza art. 3; w sprawie Aswat przeciwko Wielkiej Brytanii (2013) stwierdził natomiast, że ekstradycja osoby z poważną chorobą psychiczną naruszyłaby art. 3. Próba zakwestionowania ekstradycji z Wielkiej Brytanii do USA na tych podstawach bez wskazania konkretnej placówki i niezależnych dowodów na temat panujących w niej warunków raczej się nie powiedzie. Argumenty z art. 8 oparte na więzach rodzinnych i stanie zdrowia mają lepsze wyniki, gdy dowody osobiste są szczegółowe i niezależnie potwierdzone.

Zanim zostanie wyznaczona pełna rozprawa ekstradycyjna, kilka kluczowych okien czasowych jest już zamkniętych. Rozstrzygnięto kwestię zwolnienia za kaucją. Ujawniono dokumenty wniosku. Wyznaczony sędzia wyrobił sobie wstępne zdanie. Nic z tego nie jest nieodwracalne – ale cofnięcie tego jest trudniejsze niż zrobienie wszystkiego dobrze za pierwszym razem.

Prawnicy ds. ekstradycji USA–Wielka Brytania zaangażowani przed zatrzymaniem lub w jego chwili mogą złożyć wniosek o zwolnienie za kaucją na pierwszym posiedzeniu, zażądać pełnego ujawnienia dokumentacji wniosku i rozpocząć analizę podwójnej karalności, zanim sąd cokolwiek wyznaczy. Osoby, które dowiadują się o zagrożeniu z wpisu na listę osób poszukiwanych INTERPOLU lub z publikacji noty czy dyfuzji INTERPOLU, mają czasem okno przed zatrzymaniem. Takie okno nie zawsze istnieje. Gdy jest dostępne, to najbardziej użyteczny czas w całej sprawie.

Dokumenty wniosku – akt oskarżenia lub informacja (information), nakaz aresztowania, opis stanu faktycznego, oświadczenia pod przysięgą amerykańskich organów ścigania – wyznaczają pole bitwy. Analiza podwójnej karalności zaczyna się od zachowania opisanego w tych dokumentach, przyjmowanego w wersji najkorzystniejszej dla strony wzywającej. Od tego samego zaczyna się analiza forum. Jeśli dana osoba jest równocześnie narażona na powiązane postępowania sankcyjne lub regulacyjne, te równoległe ścieżki oddziałują na sprawę ekstradycyjną w sposób, który nie zawsze jest widoczny z wnętrza któregokolwiek z postępowań. Trzeba je analizować łącznie.

Federalne sprawy w USA toczą się według własnego harmonogramu. Postępowanie przed ławą przysięgłych (grand jury) czy negocjacje dotyczące współpracy w USA nie zatrzymują się na czas brytyjskiego postępowania ekstradycyjnego. To, co zostanie powiedziane, uzgodnione lub przyznane w USA, ma konsekwencje na sali sądowej w Wielkiej Brytanii – czasem bezpośrednie, czasem pośrednie. Prawnicy brytyjscy i amerykańscy potrzebują wspólnego obrazu faktów. W praktyce nie zawsze dzieje się to automatycznie. Zadbanie o to jest częścią pracy.

Powołany przepis prawa USA, konkretny opis zachowania, podstawa faktyczna aktu oskarżenia: to bada się przed wszystkim innym. Sądy przyjmują opis w wersji najkorzystniejszej dla strony wzywającej. Opis, który nawet w takiej wersji nie spełnia zasady podwójnej karalności, przesądza o niepowodzeniu wniosku. Niejasność co do tego, czy zachowanie stanowi przestępstwo w Anglii i Walii – szczególnie w sprawach dotyczących przestępczości finansowej, nadużyć komputerowych czy naruszeń regulacyjnych bez bezpośredniego odpowiednika w Wielkiej Brytanii – jest w wielu sprawach realnym argumentem.

Wnioski oparte na art. 8 bez konkretnych dowodów osobistych są rutynowo oddalane. Argumenty medyczne bez niezależnej oceny klinicznej mają bardzo niewielką wagę. Status głównego opiekuna dzieci pozostających na utrzymaniu, oporne na leczenie zaburzenia psychiczne, choroby somatyczne wymagające specjalistycznej opieki niedostępnej w federalnym areszcie w USA: to fakty, które przenoszą argumenty z art. 8 i art. 3 z poziomu teoretycznego na poziom możliwy do obrony. Jakość i niezależność dowodów medycznych często okazują się decydujące.

Argumenty dotyczące forum wymagają szybkiego zgromadzenia dowodów geograficznych: gdzie doszło do zachowania, gdzie są świadkowie, jakie czynności dochodzeniowe w Wielkiej Brytanii podjęto lub celowo zaniechano. Federalne wytyczne dotyczące wymiaru kary w USA prowadzą do wartości, które często niewiele mają wspólnego z tym, co sąd brytyjski orzekłby za równoważne zachowanie. Ta dysproporcja pojawiała się we wnioskach dotyczących proporcjonalności i w argumentach z art. 3. Nie przynosi automatycznie sukcesu. Gdy różnica między wyrokami w USA i w Wielkiej Brytanii jest skrajna – a w niektórych sprawach dotyczących przestępstw „białych kołnierzyków” lub zmów narkotykowych tak jest – warto ją podnieść.

Jeśli grozi Ci wniosek ekstradycyjny USA lub masz podstawy, by się go spodziewać, skontaktuj się teraz z naszym zespołem, aby odbyć poufną rozmowę.